Tradisi Potong Rambut Bayi sebagai Media Pendidikan Islam Non-Formal dalam Masyarakat Melayu

Authors

  • Raihana Aulia Sukhairani IAIN Datuk Laksemana Bengkalis
  • Jarir Jarir IAIN Datuk Laksemana Bengkalis
  • Khazri Osman Universiti Kebangsaan Malaysia
  • Rika Riauwati IAIN Datuk Laksemana Bengkalis
  • Suheryeni Suheryeni IAIN Datuk Laksemana Bengkalis

DOI:

https://doi.org/10.56633/kaisa.v6i1.1304

Keywords:

hair-cutting tradition, islamic education, malay society, aqiqah, local culture

Abstract

Traditions function as a medium for transmitting cultural values and identity across generations. Among Malay and wider Nusantara communities, the tradition of infant hair-cutting often performed in conjunction with aqiqah, birth rituals, or social ceremonies has been preserved and continues to embody spiritual, ethical, and social dimensions. This study aims to examine the implementation of the hair-cutting tradition within Malay society and to analyze the Islamic educational values embedded in the ritual, including faith (aqidah), worship (ibadah), morality (akhlaq), and health and cleanliness. This research employs a qualitative approach using a library research method by analyzing books, academic journals, proceedings, and relevant scholarly works from the last five years. The findings indicate that the hair-cutting tradition functions not merely as a cultural heritage but also as an effective medium of non-formal Islamic education. Through ritual stages such as prayer recitation, naming, aqiqah, and community participation, Islamic values are internalized naturally within family and social environments. Furthermore, the study highlights the potential for reconciling local customs with Islamic teachings, enabling the tradition to be preserved without contradicting Islamic law. Therefore, the hair-cutting tradition holds strong relevance as a contextual and sustainable model of Islamic education based on local culture.

References

Abdullah, Rahmat, and Wan Mohammad Ubaidillah Wan Abas. “Amalan Khurafat Berkaitan Bayi Dalam Masyarakat Melayu Islam Melaka [Superstitious Practices Related to Babies In The Malay Muslim Community Of Malacca].” Jurnal Islam Dan Masyarakat Kontemporari 24, no. 2 (2023): 1–13.

Abdulullah, Rahmat, and Wan Mohammad Ubaidillah Wan Abas. “Amalan Khurafat Berkaitan Bayi Dalam Masyarakat Melayu Islam Melaka.” Jurnal Islam Dan Masyarakat (JIMK) 24, no. 2 (2023): 2.

Ariyani, Sovia, Saifullah Maysa, and Heliati Fajriah. “Nilai-Nilai Edukatif Dalam Prosesi Aqiqah Anak Di Kecamatan Darussalam Kabupaten Aceh Besar.” International Conference on Islamic Civilization (ICONIC) 3, no. 3 (2022): 293.

Aziz, Abdul. Nilai Pendidikan Islam Dalam Tradisi Potong Rambut Bayi Pada Masyarakat Muslim Ketapang, Kalimantan Barat. 4, no. 1 (2024): 68–76.

Glaser, Barney G. “The Constant Comparative Method of Qualitative Analysis.” Social Problems 12, no. 4 (April 1965): 436–45. https://doi.org/10.2307/798843.

Halim, Abdul. The Turun Mani Tradition In Gayo: An Analysis Of Hadith On Aqiqah In Central Aceh. 11, no. 2 (2024): 213–20.

Ibrahim, Nor Idayu, Muhammad Salehuddin Zakaria, Nasaie Zainuddin, and Muhammad Hisyam Zakaria. “A Study on Children Customary Clothes in Malay Head Shaving - Cukur Jambul Ceremony for The Malay Royal Tradition.” Ideology Journal 7, no. 2 (2022): 56–57.

Ilham, Muhammad, and Ivahni. “A Study Of Normative And Anthropological Approaches To The Barzanji Tradition In Child Birth Ceremonies.” Jurnal Kajian Sosial Keagamaan (SANGKEP) 7, no. 1 (2024): 94. https://doi.org/10.20414/sangkep.v2i2.p-ISSN.

Irawansah, Opi, Susanti, and Johariyah. Pendidikan Dan Kebutuhan Spiritual Bagi Bayi Baru Lahir Perspektif Islam Dan Ilmu Kebidanan. 1st ed. Jakarta: Nuansa Fajar Cemerlang, 2025.

Krippendorff, Klaus. Content Analysis: An Introduction to Its Methodology, 4/E. 2018.

———. Content Analysis: An Introduction to Its Methodology. III. Thousand Oaks: SAGE Publications, Inc., 2013.

Malla, Hamlan Andi Baso, Ardillah Abu, and Husni Mubarak. “Nilai-Nilai Pendidikan Islam Dalam Ritual Adat Posalama Pogunci Bulua Pada Etnis Kaili Di Kelurahan Petobo Kota Palu.” Risalah: Jurnal Pendidikan Dan Studi Islam 7, no. 1 (2021): 155.

Muhammad, Alaika Abdi, and Heki Hartono. “Living Hadis: Tradisi Aqiqah Di Kampung Sangkal Kabupaten Bantul Dalam Pendekatan Teori Sosiologi Pengetahuan Peter L. Berger.” AN NUR: Jurnal Studi Islam 16, no. 1 (2024): 1–22.

———. “Tradisi Aqiqah Di Kampung Sangkal Kabupaten Bantul Dalam Pendekatan Teori Sosiologi Pengetahuan Peter L. Berger.” An-Nur Jurnal Studi Islam 16, no. 1 (2024): 1–22.

Rappeh, Wulan Rahma Ayu, and Muhammad Ridho. “Marhabanan : Lebih Dari Sekadar Potong Rambut; Sambutan Spiritual Untuk Bayi Baru Lahir Dalam Budaya Melayu.” Jurnal Pengabdian Masyarakat Dan Riset Pendidikan 4, no. 2 (2025): 8807–13.

Setiawan, Wawan. “Makna Simbolik Budaya Marhabaan Bagi Kalangan Nahdlatul Ulama.” Hanifah: Jurnal Studi Agama-Agama 3, no. 2 (2020): 61.

Sitanggang, Haryani, Fatonah, Nurhayati, Yestri Pardede, and Denyy Defrianti. “Peranan Adat Melayu Dalam Membangun Identitas Budaya.” Seminar Nasional Humaniora 3 (2023): 24.

Sugiarto, Wira. “Nilai-Nilai Pendidikan Dalam Tradisi Al-Berzanji Pada Masyarakat Desa Wonosari Kecamatan Bengkalis Kabupaten Bengkalis.” Darul ’Ilmi 10, no. 2 (2022): 231.

Susanti, Elya, Jarir, and Betti Fariati. “Nilai-Nilai Pendidikan Islam Dalam Tradisi Cukur Rambut Bayi Pada Masyarakat Melayu Desa Pangkalan Batang Kecamatan Bengkalis Kabupaten Bengkalis.” JIIP (Jurnal Ilmiah Ilmu Pendidikan) 8, no. 5 (2025): 4777–84.

Ultavia, Anelda B., Putri Jannati, Fildza Malahati, Qathrunnada, and Shaleh. “Kualitatif : Memahami Karakteristik Penelitian Sebagai Metodologi.” Jurnal Ilmiah Pendidikan Dasar 11, no. 2 (2023): 344. https://doi.org/10.46368/jpd.v11i2.902.

Published

2026-06-30